Και πόσες φορές το πλήρωσες; Ή… δικαιώθηκες;

Στον κόσμο των επιχειρήσεων, της ηγεσίας και της καθημερινής στρατηγικής, η διαίσθηση προβάλλεται άλλοτε ως υπερδύναμη και άλλοτε ως παγίδα.

Μπορούμε τελικά να βασιζόμαστε στο ένστικτό μας; Ή χρειάζεται κάτι βαθύτερο;

Σύστημα 1 και Σύστημα 2

Ο Daniel Kahneman, στο βιβλίο του Σκέψη, Αργή και Γρήγορη, διαχωρίζει δύο τρόπους σκέψης:

Σύστημα 1 (Ενστικτώδες): Γρήγορο, αυτόματο, συναισθηματικό. Χρησιμοποιεί νοητικά μονοπάτια (heuristics) για γρήγορες εκτιμήσεις.

Σκεφτείτε μια μεγάλη πολυεθνική εταιρεία που θέλει να αξιολογήσει γρήγορα το ρίσκο νέων συνεργασιών. Αντί να αναλύσει εξονυχιστικά κάθε αριθμοδείκτη και κάθε ιστορικό στοιχείο, η διοίκηση βασίζεται σε έναν απλό κανόνα: «Συνεργαζόμαστε μόνο με εταιρείες που έχουν ήδη συνάψει συμφωνίες με τουλάχιστον τρεις από τους μεγαλύτερους πελάτες μας».

Αυτό το shortcut – ένα νοητικό μονοπάτι – συγκεντρώνει την κρίσιμη πληροφορία (υφιστάμενες συνεργασίες) και επιτρέπει μία γρήγορη απόφαση. Αν και εξοικονομεί χρόνο και πόρους, εγκυμονεί τον κίνδυνο να παραβλέψει καινοτόμους, μικρότερους εταίρους με υψηλό δυναμικό, επειδή δεν πληρούν το τυπικό “τριπλό φίλτρο.”

Σύστημα 2 (Αναλυτικό): Αργό, επίπονο, λογικό. Απαιτεί συγκέντρωση και αξιολόγηση στοιχείων.

Το ένστικτο πηγάζει από το Σύστημα 1 και είναι ιδιαίτερα χρήσιμο σε καταστάσεις κρίσης ή όταν ο χρόνος είναι περιορισμένος. Ωστόσο, είναι ευάλωτο σε γνωστικές στρεβλώσεις, που συχνά οδηγούν σε λανθασμένες επιχειρηματικές αποφάσεις.

Όταν τα Νοητικά Μονοπάτια Μας Πλανεύουν

Οι οικονομολόγοι συμπεριφοράς έχουν μελετήσει διεξοδικά το πώς τα νοητικά μονοπάτια (heuristics) μπορούν να διαστρεβλώσουν τις επιλογές μας:

… της Διαθεσιμότητας: Τείνουμε να υπερεκτιμούμε αυτό που μας έρχεται άμεσα στο μυαλό. Παράδειγμα: Ένας CEO μπορεί να επενδύσει υπερβολικά σε μία τάση μόνο επειδή την βλέπει παντού στα ΜΜΕ, χωρίς ουσιαστική αξιολόγηση της βιωσιμότητάς της.

…της Αντιπροσωπευτικότητας: Υποθέτουμε ότι κάτι μεμονωμένο αντικατοπτρίζει τον γενικό κανόνα. Παράδειγμα: Ένας υπεύθυνος προσλήψεων προτιμά υποψήφιο από γνωστή εταιρεία, χωρίς να αξιολογήσει τις πραγματικές του ικανότητες.

Φαινόμενο της Αγκύρωσης (Anchoring): Δίνουμε δυσανάλογη σημασία στην πρώτη πληροφορία που ακούμε. Παράδειγμα: Σε μια διαπραγμάτευση, η αρχική προσφορά ορίζει το πλαίσιο, ακόμα κι αν είναι αυθαίρετη.

Το Αντίδοτο στην Υπερβολική Αυτοπεποίθηση – Η κριτική σκέψη

Ορισμένες ερωτήσεις που λειτουργούν ως ασπίδα ενάντια στη βιασύνη:

-Ποια δεδομένα στηρίζουν την αρχική μου διαίσθηση;

– Μπορεί να υπάρχει άλλη εξήγηση;

-Ποια προκατάληψη μπορεί να επηρεάζει την κρίση μου;

Η συνειδητή άσκηση κριτικής σκέψης δεν αποδυναμώνει το ένστικτο—το ενδυναμώνει μέσω επίγνωσης.

Αν πιστεύεις ότι η ηγεσία χτίζεται όχι μόνο με δεδομένα αλλά και με διορατικότητα, αν αναγνωρίζεις ότι το ένστικτο χωρίς επίγνωση είναι τυφλό, τότε ίσως ήρθε η ώρα να καλλιεργήσεις μια νέα “διαίσθηση”: εκείνη που ενημερώνεται από τη γνώση και δυναμώνει με την κριτική σκέψη.